ВКР

ТАТАР ТЕЛЕНДӘ ТӘМ БЕЛДЕРҮЧЕ СЫЙФАТЛАР

  • 58 страниц
  • 9 просмотров
  • 0 покупок
Содержание

КЕРЕШ 3

ТӨП ӨЛЕШ

БЕРЕНЧЕ БҮЛЕК

СЫЙФАТЛАРНЫҢ ЛЕКСИК СИСТЕМАСЫНДА ТӘМ БЕЛДЕРҮЧЕ СҮЗЛӘР

1.1. Сыйфатларның лексик-семантик төркемнәре 7

1.2. Сыйфатларның тарихи үсеше 12

ИКЕНЧЕ БҮЛЕК

ТАТАР ТЕЛЕНДӘ ТӘМ БЕЛДЕРҮЧЕ СЫЙФАТЛАР

2.1. «Тәм» төшенчәсенең төзелеше 18

2.2. Борынгы төрки язма истәлекләрдә тәм белдерүче сүзләрнең кулланылышы 20

2.3. Хәзерге татар телендә тәм белдерүче сүзләрнең лексик-семантик системасы 26

2.4. Татар теленең диалектларында тәм белдерүче сыйфатларның кулланылышы 35

2.5. Татар телендә тәм белдерүче сүзләрнең ясалышы һәм кулланылышы 36

ӨЧЕНЧЕ БҮЛЕК

СЫЙФАТ СҮЗ ТӨРКЕМЕН ӨЙРӘНҮ МЕТОДИКАСЫ

3.1. Татар теле дәресләрендә сыйфат сүз төркемен өйрәнү 40

3.2. Башлангыч сыйныфларда билгене белдерүче сүзләрне өйрәнү 43

3.3. VІ сыйныфта «Сыйфат» сүз төркемен өйрәнү 46

ЙОМГАК 51

КУЛЛАНЫЛГАН ӘДӘБИЯТ ИСЕМЛЕГЕ 54

Введение (выдержка)

Татарларның борынгы ата-бабалары монгол яуларына кадәр үк Идел, Кама, Агыйдел елгалары буена һәм аннан да көнбатышрак урнашкан борынгы халыкны тәшкил итә. Алар үзләренең барлыкка килүендә һәм үсүендә бик катлаулы юл үтәләр. Татар халкы, башка халыклар кебек үк, бик күп этник катламнарның һәм кабиләләрнең берләшү һәм аерылып чыгуы нәтиҗәсендә формалаша. Әмма бу процесста кардәш булган ике якын этник компонент – болгар һәм кыпчак компоненты төп рольне уйный. Татар халкы чыгышы белән бер яктан Идел һәм Кама буенда яшәгән болгарлар белән, икенче яктан Идел буенда һәм аннан да көнбатышрак һәм көньякта яшәгән кыпчаклар белән бәйләнгән. Шуның нәтиҗәсендә гомум татар теле үзендә нигездә болгарларның варислары булган урта диалект вәкилләре теле (болгар теле) үзенчәлекләрен һәм кыпчакларның варислары булган көнбатыш диалект вәкилләре теле (кыпчак-мишәр теле) үзенчәлекләрен берләштергән.

Хәзерге көндә тюркология фәненең әһәмиятле мәсьәләләренең берсе – төрки тарихи лексикологиянең тулы һәм системалы сурәтләмәсен булдыру. Бу мәсьәлә иң беренче чиратта теге яки бу телнең сүзлек составындагы үзгәрешләрне аерым сүзләрнең семантикасына һәм килеп чыгышы буенча уртаклыгына нигезләнеп башкарыла. Сүзләрнең тарихын тикшерү аерым телнең тарихи яшәешен билгеләргә, телнең хәзерге күп фактларын аңлатырга һәм сүзләр арасындагы бәйләнешләрне ачыкларга ярдәм итә.

Борынгы төрки телләрдәге һәм хәзерге татар телендәге тәм белдерүче сүзләрне тикшереп һәм аңа караган берәмлекләргә күзәтү ясаганнан соң, алар арасында тарихи бәйләнешләр булуы ачыклана.

Татар телендәге «тәм» төшенчәсенә, рус телендә «вкус» берәмлеге тәңгәл килә. Ожегов редакциясендәге «Рус теленең аңлатмалы сүзлеге»ндә бу лексема түбәндәгечә бирелә:

1. Кешенең һәм хайваннарның авыз куышлыгында һәм телнең лайлалы катламында урнашкан тышкы сиземләү органы.

2. Телдәге, авыз эчендәге сиземләү тойгысы, я булмаса сиземләүнең үзәге булып торган ризыкның үзенчәлекләре. Мәсәлән, тәм ягыннан тәмле җимешләр – «плоды приятные на вкус». «Авыз эчендәге ачы тәм» ‒«кислый вкус лимона» [Ожегов, 1989].

Нәрсә соң ул – тәм сизү, тоемлау?

«Тәм» төшенчәсен психологик тою тойгысы буларак та карап китик.

Күпчелек тою, сиземләү тойгыларын бер-берсеннән аерым эшләүче тойгылар итеп караганнар: тәҗрибәләр күрсәтүенчә, барлык тою сыйфатлары да бер модальлеккә кайтып кала. Шулай итеп, тәм тою тойгысын тәм рецепторларының активлашуы һәм бу рецепторларның баш миесенә кадәр үтелгән юлы дип карарга кирәк. Дж. Гибсон беренчеләрдән булып шушы мәсьәләне өйрәнгән һәм сиземләү, тою теориясен камиллаштырган. Ул аларны түбәндәге тәртиптә санап киткән: хәрәкәт юнәлешенең үзәк системасы, тотып алу системасы, тәм һәм ис тою системасы, ишетү һәм күрү системалары. Шулай итеп, кеше белән традицион биш урынына биш тою системасы идарә итә. Дүрт тәм сыйфаты бар: баллы, төче, ачы һәм тозлы. Ризыкларның күбесе шушы сыйфатларның берсенә ия була. Гадәттә дүрт тәм тою тойгысы булса да, Бартошак бишенче тәмнең дә булуы турында әйтә ‒ бу су тәме. Ә Бейдлер тәм сизүнең (tаste) һәм тәм (flavor) арасындагы аермага игътибар иткән [Ауэрбаха, 2006, 50].

Тәм ул – авызга капкан матдәдән барлыкка килгән тәҗрибә нәтиҗәсе. Бу матдә температураны, тәмне, авыртуны сизү рецепторларын активлаштыра. Тәм сиземләү ул шулай ук – бер үк төрле тәм рецепторларына тәэсир итү нәтиҗәсендә барлыкка килгән тәҗрибә дә.

Кайбер ризык төрләре эссе килеш тәмле, ә кайберләре салкын булганда, ягъни ризык төрләренең тәме төрле температурада төрлечә була.

Шулай итеп, без тәм сизү турында сүз алып барсак, бигрәк тә ризыкны күз уңында тотсак, мотлак – бу «тәм» дигән сүз.

Квалификацион чыгарылыш эшенең максаты татар телендә тәм белдерүче сүзләрне туплап, системага салу, лексик берәмлекләрнең этимологик яктан бәйләнешен, аларның семантик үсешен тикшерү. Максатка бәйле рәвештә түбәндәге бурычлар куелды:

̶ телнең лексик системасын динамикада тикшерү белән бәйле , лексик оя төшенчәләренә бәяләмә бирү;

‒ тарихи, чагыштырма, этимологик чыганакларга нигезләнеп, тәм белдерүче сүзләрнең кулланылышын ачыклау;

‒ татар телендәге тәм белдерүче сүзләрнең , лексик берәмлекләрен туплау, аларга этимологик анализ ясау, борынгы телдәге гомум тема белән бәйләнешләрен, мәгънә күчеше юнәлешләрен ачыклау;

– мәктәптә сыйфат сүз төркемен өйрәнгәндә тәм белдерүче сүзләр белән бәйле күнегү төрләрен эшкәртү, аларны телнең төрле бүлекләрен тикшерүдә куллану мөмкинлекләрен күрсәтү.

Татар телендә тәм белдерүче сүзләрен тикшерү объекты буларак сайлап алу аларның түбәндәге үзенчәлекләре белән аңлатыла. Беренчедән, бу сүзләр гомумтөрки тарихи катламына карыйлар һәм хәзерге төрки телнең барсында да актив кулланылалар. Икенчедән, тәм белдерүче сүзләр татар телендә шактый тирән өйрәнелмәгәннәр. Өченчедән, татар телендә тәм белдерүче сүзләрнең килеп чыгу һәм үсү-үзгәрү юлларын өйрәнү татар тюркологиясендә мөһим эш. Дүртенчедән, тәм белдерүче сүзләр хәзерге көндә дә кулланылышта актуаль булып торалар.

Шуңа күрә дә чыгырылыш эшен язар алдыннан зур әзерлек эше алып барылды. «Татар телендә тәм белдерүче сүзләр» темасына курс эше , «Татар телендә ачы – төче сүзләренең кулланылышы», «Татар телендә тәм белдерүче сүзләр» исемле мәкаләләр язылды һәм 2012 елда Уфада үткән «Инновационный потенциал молодежной науки», 2014 елда Алабугада үткән «Татар теле әдәбияты һәм тарихы: үткәнне бүгенгесе һәм киләчәге», дигән җыентыкларда бастырылып чыгарылды.

Халкыбызның гасырлар буена туплаган акылы, сәләте, эстетик зәвыгы, философик карашы, тормыш тәҗрибәсе аның сүз байлыгында сакланган. Милли рух, милли аң төшенчәләре дә – буыннан-буынга күчә килгән күрсәткеч.

Тормышның үзгәреп торуы, кешеләрнең үзара аралашып яшәве нәтиҗәсендә телнең сүзлек хәзинәсе арта. Сүз байлыгы арткан саен, кешенең сөйләме аңлаешлы hәм матуррак була. Телнең сүзлек составында кешеләрнең тормыш тәҗрибәсе, аларның образлы фикер йөртү сәләте, тел осталыгы да чагыла. Кешелек җәмгыятенең алга таба үсеше нәтиҗәсендә, сүз төркемнәрендә дә үсеш, сан ягыннан күбәю күзәтелә, шул исәптән сыйфатларда да.

Сыйфат инде беренче грамматикаларда ук бүленеп чыгарыла. И. Гиганов, М. Иванов, Г. Мәхмүдов, К. Насыйри һ.б. грамматикаларында сыйфатларның мәгънәсе, кулланылышы, ясалышы һәм типологик үзенчәлекләре турында мәгълүмат бар.

Октябрь революциясеннән соңгы чорда грамматика мәсьәләләрен планлы рәвештә өйрәнү башлана. М. Корбангалиев, Җ. Вәлиди, Г.Алпаров, Х. Бәдигый хезмәтләрендә сүз төркемнәренең, шул исәптән сыйфатның да төрләнешенә һәм ясалышына зур игътибар бирелә. [Зәкиев , 2002, 102].

Татар телендә тәм белдерүче сүзләрене туплап системага салу, аларның килеп чыгышын һәм кулланылышын өйрәнү системалы сүзлекнең яңа тибын төзүдә әһәмиятле булачак.

Основная часть (выдержка)

ТӨП ӨЛЕШ

БЕРЕНЧЕ БҮЛЕК

СЫЙФАТЛАРНЫҢ ЛЕКСИК СИСТЕМАСЫНДА

ТӘМ БЕЛДЕРҮЧЕ СҮЗЛӘР

1.1. Сыйфатларның лексик-семантик төркемнәре

Сыйфатлар әйбергә хас билге һәм үзлекләрне аңлаталар. Чынбарлыкта әйберләр хисапсыз күпсанлы булган кебек, аларның билге-хасиятләре дә шул чаклы күп ки, аларны грамматика калыбына гына сыйдырып бетерү мөмкин түгел. Грамматика, гомумиләштерү нәтиҗәсе буларак, һәрбер очракта аерым кагыйдә чыгармый. Мәсәлән «Кыйссаи Йосыф» поэмасында (1212-1213 еллар) «суык бәгырь», «каты күңел», «татлы җан» кебек тезмәләр укыйбыз. Әгәр дә без тел чараларының чагыштыру-охшату җирлегендә метафорик (күчерелмә) мәгънә алуларын сиземләсәк, «суык» сүзенең «бәгырь»гә, «каты»ның «күңел»гә һәм «татлы»ның «җан» сүзенә билге булуларын аңыбызга сыйдыра алмас идек. Шулай итеп, сыйфатларны башка сүз төркемнәреннән аерып торган бер үзенчәлек – логик төшенчәдән тыш метафорик төшенчәгә ия булу.

Исемнәрнең сыйфатка күчүләрен аларда табылган бер үзлекнең метафорик мәгънә алуы аша барлыкка килгәнлеген түбәндәге мисаллар ачык күрсәтәләр. «Тел»нең төп сыйфатларының берсе – тәмлелек. Шуннан – тәмле тел:

1) Ягымлы, йомшак сүзләр; 2) Күңелгә ятышлы, ягымлы, күңелне йомшартырлык; Тәмле тел таш яра, тәмсез тел баш яра (Мәкаль).

Күргәнебезчә, бу исем метафоралардан сыйфатка бер генә адым.

Мәгълүм булганча, татар телендәге сыйфатлар лексик-грамматик яктан төп ике төркемчәгә бүленәләр:

а) асыл сыйфатлар (качественные прилагательные);

б) нисби сыйфатлар (относительные прилагательные).

Үзеннән-үзе аңлашылганча, асыл сыйфатлар һәм нисби сыйфатлар да үз эчләрендә тагын берничә төргә бүленәләр.

Академик В.В. Виноградов үзенең бер хезмәтендә, рус теле материалларыннан чыгып, асыл сыйфатларны лексик-семантик яктан биш төркемчәгә бүлә:

1) төс сыйфатлары – ак, кызыл, кара, яшел, зәңгәр.;

2) урын һәм вакыт сыйфатлары – туры, уң, сул, кечкенә, зур, тыгыз, сирәк.;

3) сизү органнары белән тоела торган сыйфатлар – ачы, әче, нык, тигез, юеш, үткен, тупас, нечкә, тәмле, авыр, җиңел, сыек, куе һ. б.

4) тән төзелешенә хас сыйфатлар – симез, ябык, чандыр, чал, бурлы, шадра, сукыр, чукрак, аксак, чатан, матур, сылу һ. б.

5) эчке психологик төзелешкә бәйле сыйфатлар – яхшы, яман, явыз, дорфа, мөлаем, юләр, дивана, оятсыз, битсез, вөҗданлы, кыю, куркак.

В.В. Виноградов шунда ук, бу бүленешне тагын да арттыру-киңәйтү мөмкин дигән фикер теркәп куя [Виноградов, 1947, 184]. Чыннан да шулай, чөнки әйберләрнең билгеләре, беренчедән, бик күп, икенчедән, аларның шактый зур өлеше бик шартлы. Мәсәлән, тәмле сүз, озын сүз, ачы тел, йомшак тел; җылы хәбәр, җылы караш, буш бугаз, ачык авыз, үткен сүз, үткен тел, йөгерек уйлар. кебек тезмәләрдәге сыйфатларның әйберләргә карата белдергән билгеләрен без сизү органнарыбыз белән түгел, бәлки эчке тойгыларыбыз һәм абстракция белән генә сиземли алабыз. Чөнки, әйтик, сүзнең тәмен, йомшаклыгын, үткенлеген татып яки тотып сиземләү мөмкин түгел.

Заключение (выдержка)

Карап үтелгән төрки телендәге тәм белдерүче сүзләрнең мәгънәләре грамматик һәм стилистик яктан тикшерелде. Соңгы вакытта Төркия белән Татарстан арасындагы икътисадый, фәнни, мәдәни, әдәби һәм башка бәйләнешләр нәтиҗәсендә тәм белдерүче сүзләр санының артуы күзәтелә.

Кешелек җәмгыятенең алга таба үсеше нәтиҗәсендә, сүзлек составы һәрвакыт баеп, үсеп тора. Башка төркем сүзләрдәге кебек үк, сыйфатларда да үсеш, сан ягыннан күбәю күзәтелә. Аның өстенә рус теленнән дә сыйфатлар кабул ителәләр. Бу бик табигый күренеш. Ләкин бу да татар телендә сыйфат сүз төркеме хәзер генә формалашып бара дигән нәтиҗәгә китермәскә тиеш. Сыйфатлар электән үк булганнар, ләкин алар аз булганнар һәм чагыштырмача азрак булачаклар да, башка сүз төркемнәренең сыйфатка күчүләре дә, алынмалар да аларны чагыштырмача күбәйтмәячәк, чөнки бу процесс башка сүз төркемнәрендә дә бара. Төрки телләрдә сыйфатларның азрак булулары һәм булачаклары аларның әле формалашып җитмәүләре белән түгел, бәлки сыйфатлардан башка сүз төркемнәренең дә аергыч булып килә алулары, бу очракта алардан сыйфат ясалу мәҗбүри булмау белән аңлатыла.

Телне өйрәнүдә төп берәмлек – сүз, аңарда телгә кагылышлы бөтен төшенчәләр дә бер бөтен булып оеша. Лингвистик төшенчәләр системасын аңлау нәтиҗәсендә без «сүз» нең тел системасында комплекслы лексик-семантик һәм грамматик берәмлек икәнлегенә төшенәбез. Сүзнең тел һәм сөйләмнең генә түгел, ә мәдәниятнең дә бер берәмлеге икәнлеген белү өчен, без сүзләрне тикшерү өчен аңлатмалы сүзлекләрне киң файдаланабыз.

«Татар телендә тәм белдерүче сүзләр» темасы буенча эзләнү һәм тикшерү эшләре алып барганда, без татар теленең өч томлык аңлатмалы сүзлегенә мөрәҗәгать иттек. Бу сүзлекләр татар әдәби теленең XIX гасырның ахырыннан алып хәзерге көнгә кадәр гомумкулланылышта булган лексик һәм фразеологик байлыгын туплап бирә, сүзләрнең мәгънәләрен һәм мәгънә төсмерләрен ача, аларга грамматик-стилистик характеристика бирә, кулланылыш үзенчәлекләрен күрсәтә. Бу аңлатмалы сүзлекнең өч томыннан да тәм белдерүче сүзләрне табып, аларның мәгънәләрен аңлатып, грамматик-стилистик кулланылышын күрсәтеп, төрле чыганаклардан китерелгән мисаллар белән дәлилләргә тырыштык. Шулай ук бу сүзләрне анализлаганда татар теленең, аның лексикографиясенең күпьеллык бай традициясен һәм аның барлык казанышларын, шулай ук башка төрки телләрнең лексикографик тәҗрибәсе киң файдаланылды.

Квалификацион чыгарылыш эшендә шулай ук мәктәптә сыйфат сүз төркемен өйрәнү методикасына да тукталынды һәм тәм белдерүче сүзләр белән бәйле күнегү төрләренә мисаллар китерелде.

Сүз – ул гыйлем дәрьясы белән тоташтыручы күпер. Шушы сихри күпер аша халык күңеленә үтеп кереп, иленә, халкына, туган теленә сөю уяткан хәлдә генә кеше үзенең мөкатдәс максатына ирешә ала.

Тел халыкның үзе белән бергә яралып, үзе белән бергә үсә. Шуның өчен ул халыкның бөтен язмышын, бөтен булмышын чагылдыра. Әйтик, татар теленең башка төрки телләргә һич тә охшамаган үзенчәлекле сыйфатлары бар икән, ул татар халкының борын заманда ук төрки дөньядан аерылып, башка мөхиттә гомер иткәнен күрсәтә. Тел – халыкның иң борынгы тарихи көзгесе.

Милләтнең эчке табигатен күрсәткән билгеләрдән, әлбәттә, тел иң беренче урынны алып тора. Тел милләтнең этник булмышын билгели, мәдәниятен гәүдәләндерә. Шуның өчен милләтне гадәттә теле буенча атап йөртәләр һәм теленә карап, кешенең милләтен билгелиләр. Халык үзе хәтта туган җиренә, мәдәниятенә караганда да телен алган куя. Тел аның рухи дөньясын, милли тойгысы белән милли горурлыгын, ата-бабасы белән балалары алдындагы тарихи бурычын тотыш үз эченә ала. Озын гомер юлында үз иркеннән мәхрүм ителгән халыкларның милли күрсәткечләре сакланырга яки югалырга мөмкин, әмма теле исән булса, халык үзе дә исән була, теле үлсә, үзе дә бергә үлә.

Телебез – ата-бабалар тарафыннан курчаланып, буыннан-буынга күчә килгән безнең илаһи хазина. Аның һәрбер сүзенә карата игътибарлы булу, сафлыгын саклау, үзен яклау – һәммәбезнең изге бурычы. Шуңа күрә һәр буын шушы бурычны аңлап, телебезнең киләчәге хакында бүгеннән башлап хәстәрлек күрергә тиеш. [Бииш Ә, 1999, 7-10]

Шушы тел турында атап үтелгән гомуми төшенчәләргә таянып, без «Татар телендә тәм белдерүче сүзләр» темасына язылган эзләнү һәм тикшеренү эшебездә татар телендә гомуми кулланылышта булган тәм белдерүче лексиканы җыеп, аларның мәгънәсен һәм грамматик кулланылышын аңлатып, татар теленең никадәр бай һәм нәфис булуын күрсәтергә тырыштык. Сүзләрнең мәгънә һәм грамматик-стилистик үзенчәлекләрен күрсәтү белән беррәттән халкыбызның тарихы, йола, гореф-гадәтләрен һәм рухи дөньясының тирәнлегенә, байлыгына да күзәтү ясадык.

Список литературы

1. Абдуллин И.А. Татар теленең аңлатмалы сүзлеге, т. II – Казан: Татар. кит. нәшр., 1979.

2. Абдуллин И.А. Татар теленең аңлатмалы сүзлеге, т. I – Казан: Татар. кит. нәшр., 1977.

3. Абдуллин И.А. Татар теленең аңлатмалы сүзлеге, т. III – Казан: Татар. кит. нәшр., 1981.

4. Ауэрбаха А., Корсини Р. Психологическая энциклопедия. – СПб.: Питер, 2006.

5. Әхмәтьянов Р.Г. Татар теленең кыскача тарихи-этимологик сүзлеге. – Казан, 2001.

+ еще 59 источников

2500 руб.
Купить эту работу

Не подошла эта работа?

Закажите новую работу, выполненную по вашим требованиям с нужным уровнем оригинальности.

Не нашли нужную работу?

Разместите задание, а мы подберём эксперта

Заботимся о вас и вашем времени

У нас есть все, чтобы сделать вашу жизнь более приятной и беззаботной

Не бросаем после выполнения работы

Бесплатно выполним все доработки в рамках задания

Средний бал наших работ

  • 4.9

Узнай стоимость

Это быстро и бесплатно :)

Отзывы довольных студентов

Мы помогли более 10К+ студентам

Людмила
Тема работы: Применение электронных таблиц для разного вида расчётов

Спасибо! Всё замечательно. Профессионально.

Студент
Тема работы: криминалогия

Оказанной услугой полностью доволен.

Владимир
Тема работы: Автоматизированные информационные системы

Работа выполнена качественно, в полном соотвествии с заданием. Сдана на отлично.

Андрей
Тема работы: вопросы для подготовки к экзамену

Скорость и общее содержание на отлично. Но некоторые вопросы не полностью раскрыты. В общем, всё устраивает.

Игорь
Тема работы: Проектирование сборочно-сварочных сооружений

Спасибо, отличная работа.

Золотуева Зульфия Орифовна
Тема работы: бухгалтерский учет

Спасибо большое автору! В короткий срок сделал работу на 5