ВКР

Ономастика деревни Акбулат Федоровского района

  • 79 страниц
  • 16 просмотров
  • 0 покупок
Содержание

Кереш.4

Төп өлеш

Беренче бүлек

Федоровка районы һәм Акбулат авылы тарихына күзәтү.7

§ 1. Федоровка районы тарихына кыскача күзәтү.7

§ 2. Акбулат авылы тарихына кыскача күзәтү.16

Икенче бүлек

Акбулат авылы ономастикасы.22

§ 1. Ономастика фәне.22

§ 2. Акбулат авылы топонимикасы.29

§ 2.1. Акбулат авылы ойконимикасы.30

§ 2.2. Акбулат авылы гидронимикасы.31

§ 2.3. Акбулат авылы оронимикасы.35

§ 3. Акбулат авылы антропонимикасы.36

§ 3.1. Кеше исемнәре.36

§ 3.2. Фамилияләр.40

§ 3.3. Кушаматлар.42

Өченче бүлек

Урта мәктәптә татар теле дәресләрендә Акбулат авылы

ономастикасын файдалану.46

§ 1. Урта мәктәптә туган як ономастикасын өйрәнү.46

§ 2. Урта мәктәптә татар теле дәресләрендә Акбулат

авылы ономастикасын файдалану өчен биремнәр һәм күнегүләр.61

Йомгак.63

Библиография .65

Кушымталар.67

Введение (выдержка)

Хезмәтнең актуальлеге. Ономастика бүгенге көндә зур үсеш алган һәм бик әһәмиятле фән. Ономастика халыкның тарыхын, чыгышын билгели. Л.Ш. Арсланов гидронимикага багышланган хезмәтендә моның турында болай яза: “В последнее время возрос интерес к истории, происхождения татарского народа, возникновению сёл. Начали печатаься статьи, книги по истории сел. В сельских школах открываются краеведческие музеи”. Ономастика мәгълүматлары (башлыча топонимика һәм микротопономика, антропономика һәм антротопонимика, этнонимика һәм этнотопонимика мәгълүматлары) тел тарихы, диалектология, тарихи иксикология, этнолингвистика, халык тарихы, краеведение, этнология, этногенез, археология, философия, этика, эстетика, геология, география, биология һ.б. фәннәр өчен кыйммәтле чыганак булып торалар, бу фәннәр тагын да телне үстерүдә тактый зур роль уйныйлар.

Телнең лексик системасында топонимнарны төрле аспектта гыйльми өйрәнү мәсьәләсе гомум тел белеме өчен актуаль санала. Ул яңа һәм мөһим юнәлешләрнең берсенә әйләнде. Топонимнарга бәйле мәсьәләләрне тикшерү теоретик һәм практик яктан зур әһәмияткә ия.

Топонимнар халыкның мәдәнияте, йолалары, гореф-гадәтләре, менталитеты, традицияләре, көнкүреше, уй-карашлары белән тыгыз бәйле. Аларны өйрәнү халыкның тарихын, этнографиясен тикшерүчеләр өчен әһәмиятле.

Соңгы елларда төрки топонимияне һәм гидронимияне өйрәнү нык үсте. Төрки җөмһүриятләр арасында гидроним һәм топонимнарны төрле яклап фәнни эшкәртү Башкортстанда шактый алга киткән. Башкортстан топонимнарын өйрәнүдә беренче фәнни фикерләр Җ.Г. Киекбаев тарафыннан әйтелә. Аның хезмәтләрендә топонимнар чагыштырма-тарихи метод кулланып анализлана. Башкортстан гидронимнарын А.А. Камалов өйрәнә. Дим елгасы бассейны топонимнары Р.3. Шәкүров тарафыннан тикшерелде. Башкортостан топонимиясендәге иран катламы Н.Д. Гарипова һәм Т.М. Гарипов хезмәтләрендә урын таба. Башкортстан топонимиясенең аерым аспектлары 3.Г. Ураксин, Ф.Г. Хисаметдинова, В.Ш. Псәнчин, У.Ф. Нәдергулов, Н.X. Ишбулатов һ.б. мәкаләләрендә карала.

Төрки-татар географик атамаларына Мәскәү топонимистлары А.В. Суперанская, Б.А. Серебренников, Э.М. Мурзаев, В.А. Никонов, Н.В. Подольская, Г.И. Донидзе, Н.А. Баскаков, И.Г. Добродомов һ.б. игътибар бирә.

Географик объектларның күбесенә бик борынгы заманнарда ук исемнәр бирелгән. Бу атамалар, буыннан буынга күчә барып, төзелеш-ясалышлары ягыннан әллә ни зур үзгәрешләр кичермичә, безгә килеп җиткәннәр. Менә шуңа алар теге яки бу төбәктә яшәгән халыкның борынгы теле, тарихы, тормыш-көнкүреше, гореф-гадәтләре турында байтак кына әһәмиятле мәгълүматларны хәбәр итә торган «тарих хәбәрчеләре» булып санала.

Топонимияне һәм антропонимияне тирән һәм күпьяклы итеп өйрәнү зарурлыгы һәм мөһимлеге хәзерге вакытта бөтендөнья күләмендә танылды.

Ономастик тикшеренүләрнең тел тарихы, аның иҗатчысы булган халык тарихы һәм этногенез өчен әһәмияте бар. Менә шуңа күрә бу фән мәсьәләләренә соңгы елларда игътибар һәм илтифат артканнан арта, үскәннән үсә бара. Аерым төбәк ономастикасын өйрәнү дә бик кызыклы һәм мөһим санала. Мондый эш яшь буында туган якка мөхәббәт тәрбияләүдә зур әһәмияткә ия. Һәр кеше өчен үз туган ягы ялгызлык атамалары кадерле, шуңа күрә ул һәрвакыт зур кызыксыну уята.

Федоровка районының Акбулат авылы ономастикасын тикшерү һәм барлау безнең хезмәтебезнең яңалыгын тәшкил итә, чөнки бу төбәкнең географик атамалары бүгенге көнгә чаклы махсус фәнни тикшерелмәгән.

Төп максат булып Федоровка районы Акбулат авылының топонимнарын, антропонимнарын лексик-семантик дәрәҗәдә тасвирлау тора.

Максатка ярашлы түбәндәгеләрне бурычларны хәл итү алынды:

1) ономастика фәненә кагылышлы гомуми проблемалар яктыртылган фәнни чыганакларны барлау һәм өйрәнү;

2) фәнни чыганаклар нигезендә ономастика фәненең теретик нигезләрен өйрәнү, “ономастика”, “топонимика”, “антропонимика”, “микротопонимия”, “ойкономия”, “гидрономика” төшенчәләренә аңлатма бирү;

3) төрле чыганакларга таянып Федоровка районы Акбулат авылына караган топонимнары, антропонимнары аерып чыгару;

4) тупланган практик материалны фәнни-теоретик хезмәтләргә таянып анализлау;

5) Акбулат авылы ономастикасы мисалында урта мәктәптә туган як ономастикасын өйрәнү методик нигезләрен барлау һәм тупланган материалны урта мәктәптә туган телне өйрәнүдә файдалану мөмкинлекләрен ачыклау.

Алынган бурычларны хәл итү өчен без лексик материалны төрле чыганаклардан әзмә-эзлекле сайлап алу юлы һәм кыр методы белән тупладык, аны анализлаганда эзләнү, тарихи-чагыштыру, тиңләштерү, санау метод һәм алымнарын кулландык.

Тупланган материалның Акбулат авылы һәм аның үрнәгендә аерым бер төбәкнең ономастикасын югарырак фәнни дәрәҗәдә тикшерү өчен нигез булып тора алу, безнең тарафтан ирешелгән төп нәтиҗәләр урта мәктәптә һәм башка төрле уку йортларында татар телен уку-укыту процессында ирекле куллана алу диплом эшенең теоретик һәм практик әһәмиятен тәшкил итә.

Шулай ук хезмәтнең практик әһәмияте тупланган бай материалны татар теленең лексик хазинәсен үзләшерүдә, сүзлекләр төзегәндә, сөйләм телен ныгыту өчен, чыгышлар ясаганда файдалана алу мөмкинлеге белән билгеләнә. Дәресләрдә ономастика материалын куллану укытуның эчтәлеген баета, аны кызыклы итә.

Материал туплау һәм куелган бурычларны хәл итү өчен өчен түбәндәге төп чыганаклар файдаланды: «Словарь топонимов Башкирской АССР» (Уфа, 1980), «Словарь топонимов республики Башкортостан» (Уфа, 2002), «Русско-башкирский словарь-справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан» (Уфа, 2001), «Татар теленең этимологик сүзлеге» (Бөре, 2005), «Татар исемнәре сүзлеге» (Казан, 1981), «Исемнәр дөньясында. Башкорт исемнәре сүзләре» (Уфа, 1991). Шулай ук Э.М. Мурзаев, Л.Ш. Арсланов, Ф.Е. Гарипова, В.Д. Бондалетов, А.Г. Шәйхулов һ.б. галимнәрнең хезмәтләрендәге практик һәм теоретик материаллар да урын алды.

Тикшерү, югары педагогия уку йортлары укучыларының чыгарылыш эше кыссаларында башкарылганлыктан, соңгы дәрәҗәдәге фәннилеккә дәгъвә итми. Эшнең төп нәтиҗәләре гамәли дәресләрдә, студентларның фәнни конференцияләрендә апробацияләнде.

Основная часть (выдержка)

Төп өлеш

Беренче бүлек

Федоровка районы һәм Акбулат авылы тарихына күзәтү

§ 1. Федоровка районы тарихына кыскача күзәтү

Үткән елларга әйләнеп карасаң, бүгенге көндә тормышта бик күп үзгәрешләр булганлыгы ачык чагыла. Әйе, бу үзгәрешләр районда авылларының социаль-икътисади халәтендә, район халкының рухи дөньясында, тормыш-көнкүрешендә чагыла.

1935 еллар башында төзелә башлаган Федоровка районы узган еллар эчендә Башкортстанның сәяси һәм мәдәни тормышында зур роль уйнаган. Игенчеләр һәм терлекчеләр, мәдәният, сәнгать, мәгариф хезмәткәрләре һәм башка профессия кешеләре үзләренең тырыш хезмәте, данга лаек эше белән Рәсәй Федерациясе һәм Башкортстан халкы арасында дан казанган, хөрмәт яулаган. Районда яшәгән кешеләрнең даны мәңге сүнмәс дип ышанабыз.

Хәзер инде Федоровка районына кыскача характеристика биреп үтик.

Башкортстан Республикасының көньяк-көнбатышында Бәләбәй катламы сузылып китә, ул көньяк-көнчыгышта гомум сыртка терәлә, кыя-кулыкларга төньякта Кама-Агыйдел тигезлеге кушыла. Федоровка регионы гадәти үзенчәлекләре буенча калку урман-дала районына һәм Ашкадар буе дала районына карый. Күптән түгел үткән заманда монда урманнар күбрәк булган. Бүгенге көндә инде урманнар калку урыннарда күзәтелә, алар күбрәк имән, каен, юкә, чаган агачларыннан тора. Нарат урманнары, куаклыклар да очрый. Җире чирәм. Үсемлекләр дөньясы урман-яланнарда төрле-төрле үлән-чәчкәләргә, кырларда шаулап-гөрләп үскән техник культураларга бай.

Көнбатышта район Ырымбур өлкәсе Шарлык районы белән, көнчыгышта – Стәрлебаш, төньяктан – Көергәзе, көньякта – Мәләвез районнары белән чиктәш. Район үзәге Уфадан 230 км ераклыкта урнашкан.

Регион калкулык астыннан килеп чыгучы һава басымы астында һәм уртача явым-төшем 400 мм тәшкил итә. Абсолют югары температура уртача 41 градус, ә минималь минус 46 градус.

Менә шундый җирләрдә урнашкан ул Башкортстан Республикасының Федоровка районы.

Башкортстанның атаклы Дим (Дёма), Ашкадар, Сөхәйлә, Салмыш елгалары безнең район җирлегендә башлана. Кайчандыр бу елгалар балык белән мыжлап торса, хәзер инде балык бик аз калган. Федоровка районы территориясендә торф сазлыклары да бар, аларны табигый хәлдә саклау кирәк. Бу сазлыклар Түгәрәк, Мәсит-Саз, Ташлы Яр, Пролетарка, Олы-Саз исемнәрен йөртәләр.

Районыбызның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы саклауга һәм хәстәрлек, мәрхәмәтлеккә мохтаҗ.

Башкортстанның Кызыл Китабына кертелгән бик күп төр үсемлек-үләннәр, кошлар, хайваннар һ.б. әле дә Федоровка районында бар. Аю сиңерткәсе (дыбка степная), йөкле күбәләк (аскалаф пестрый), оста корт (пчела-плотник), зәңгәр ялан күбәләге (голубянка степная), кырмыска энәкарасы (муравьиный лев), ерчык елан (медяница), бакыр елан (медянка), таш еланы (степная пустельга), чипылдык төет (пеночка трещотка), кара сабан тургае (черный жаворонок), ялман (тушканчик), карсак (корсак), чәшке (норка), алйырдан (хомячок эверсиана), тугадак (дрофа), ышылдык аккош (лебедь-шиптун) һ.б.

Үзенә күрә матур, күркәм Федоровка районы табигате яшәүче халыкларының әйтеп бетергесез бай хазинәсе.

Заключение (выдержка)

Телнең лингвистик аспектына игътибар арту сәбәпле ономастика өлкәсендә тикшеренүләр актуальләште. Аның нигезендә исем теориясе тора. Шулай да исемнәрнең семантик эчтәлеге бәхәсле, чөнки эчтәлек ягы бер төрле түгел: уртак һәм индивидуаль характерда.

Шулай итеп, фәнни эштә куелган максатка ярашлы түбәндәге эшләр башкарылды:

1) фәнни чыганаклар нигезендә “ономастика”, “топонимика”, “антропонимика”, “оронимика”, “ойкономия”, “гидронимика” төшенчәләренә аңлатма бирелде;

2) төрле чыганакларга таянып Федоровка районы Акбулат авылына кергән топонимнары, антропонимнары аерып чыгарылды;

3) ономастика фәненә кагылышлы гомуми проблемалар яктыртылган фәнни чыганаклар барлап өйрәнелде;

4) тупланган практик материал фәнни-теоретик хезмәтләргә таянып анализланды;

5) Акбулат авылы мисалында урта мәктәптә туган як ономастикасын өйрәнү дәвам итә.

Хезмәттә басма чыганаклар, архив материаллары, аксакалларыбыз истәлекләре чыганак булды. Тарихы булмаган авыл, тамырсыз агач, ди һинд әйтеме. Минем һәм якташларым өчен Федоровка районы һәм Акбулат авылы тарихы бай хазинә булып тора.

Федоровка районы Акбулат авылы ономастикасы әлегә чаклы ныклы тикшерелмәгән иде. Тема шуңа күрә актуаль булды. Исемнәр мәдәният, психология, педагогика, тарих, җәмгыятьнең милли-мәдәни структурасы белән тыгыз бәйле. Топонимика географик атамаларны, антропонимика исемнәрне, фамилия, кушаматларны өйрәнә. Болар үз чиратында шушы якның тарихына бәйле атамалар дөньясын сурәтли. Тикшеренүләр вакытында Федоровка районының Акбулат авылы ойконимикасы, оронимнары, гидронимнары барлап тикшерелде һәм язып алынды. Бу эштә кыенлыклар булды, чөнки атамалар тарихы онытыла бара, аларның күпчелеге беркайда да, беркем тарафыннан да теркәлмәгәнлеге ачыкланды. Өлкән буын картая, күбесе инде гүр иясе, ә авылның топонимик атамаларын өйрәнүче юк. Эшебездә Акбулат авылы атамасы, аңа бәйле 10 гидроним, 5-6 ороним урын җентекле анализланды.

Антропонимикага караган мәгълүматлар да кызыклы һәм әһәмиятле. Авылның халкының исемнәре борынгы исемнәр, 1830-1900 еллардагы, Бөек Октябрь революциясе, Бөек Ватан Сугышы елларында, 1960-1965 елларда, 1980 елдан алып бүгенге көнгә чаклы кушылган гади һәм үзенчәлекле исемнәр төркемнәренә бүлеп өйрәнелде. Фамилияләрдән авылның тарихына бәйлеләр (Кашаевлар, Бакиевлар, Бикбаевлар, Насыровлар) һ.б. урын алды. Аларның һәрберсенең дә шәҗәрәсе мәктәп музеенда саклана. Кушаматлар тагу онытылып барамы, әллә аларның кирәге дә юкмы, билгеле түгел. Авылда бары тик берничә нәсел һәм кешенең тышкы кыяфәтенә бәйле булган кушаматлар гына сакланган.

Атамаларда ил тарихы диләр. Үз авылларының, туган якның тарихы һәр балага кызыклы. Урта мәктәптә туган як ономастиксын татар телен укытуда файдалану укучыларда тарихка, мәдәнияткә игътибар арттыра, туган якка, халыкка, аның тарихына, милли үзенчәлекләренә мәхәббәт уята. Бу максаттан, укытучы авыл-шәһәр мәктәпләрендә мондый бай җирле материалны оста кулланырга тиеш.

Список литературы

1. Асфандияров А.З. История сёл и деревень Башкортостана. Кн. 3: Справочная книга. Уфа: Башк.изд-во “Китап”, 1993. 208 с.

2. Бандалетов В.Д. Русская ономастика: Учебное пособие для студентов педогагических институтов по специальности № 2101 “Русский язык и литература” – М.: Просвещение, 1983. – 224 с.

3. Бакиева Р. Ак исемле авыл // Ашкадар таңнары. – 2007. – 4 декабрь.

4. Батманова Г. Якташларымның кабатланмас йөзләре // Ашкадар таңнары: - 2008. – 28 август.

5. Вәлиева Ф. С., Саттаров Г.Ф. Урта мәктәп һәм гимназияләрдә татар теле укыту методикасы. – Казан: 2000. 356 б.

+ еще 21 источник

2600 руб.
Купить эту работу

Не подошла эта работа?

Закажите новую работу, выполненную по вашим требованиям с нужным уровнем оригинальности.

Не нашли нужную работу?

Разместите задание, а мы подберём эксперта

Заботимся о вас и вашем времени

У нас есть все, чтобы сделать вашу жизнь более приятной и беззаботной

Не бросаем после выполнения работы

Бесплатно выполним все доработки в рамках задания

Средний бал наших работ

  • 4.9

Узнай стоимость

Это быстро и бесплатно :)

Отзывы довольных студентов

Мы помогли более 10К+ студентам

Лилия
Тема работы: Договор займа, заключенный путем выпуска и продажи облигаций

Спасибо, курсовая работа принята, оценена на "хорошо".

Ольга
Тема работы: Критический анализ проблемы наследственности в развитии ребёнка

Отлично,спасибо большое))

Сергей
Тема работы: Основы консультирования в соц работе (Билеты)

Все хорошо

римма чарова
Тема работы: Проекция как форма проявления внутреннего конфликта

хорошая работа

Татьяна
Тема работы: Презентации

Спасибо за работу. Приятно что пошли на встречу и выполняли работу раньше срока.

светлана
Тема работы: ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВО БИЗНЕС - ПЛАН

спасибо за работу!